Tymczasowe aresztowanie nie jest karą
Należy pamiętać, że tymczasowe aresztowanie nie stanowi kary za zarzucany podejrzanemu/oskarżonemu czyn. Jego celem nie jest ukaranie podejrzanego za popełnione przestępstwo, lecz zabezpieczenie prawidłowego przebiegu postępowania karnego.
O zastosowaniu tymczasowego aresztowania decyduje sąd, najczęściej na wniosek prokuratora – jeśli sprawa toczy się na etapie dochodzenia lub śledztwa. Zanim jednak zapadnie taka decyzja, muszą zostać spełnione określone warunki przewidziane w ustawie.
Nie wystarczy samo podejrzenie popełnienia przestępstwa
Pierwszym warunkiem zastosowania tymczasowego aresztowania jest istnienie dużego prawdopodobieństwa, że podejrzany popełnił zarzucany mu czyn.
Nie oznacza to jeszcze konieczności udowodnienia winy ponad wszelką wątpliwość. Taka ocena następuje dopiero po przeprowadzeniu całego procesu karnego. Sąd musi jednak dysponować materiałem dowodowym, który w wysokim stopniu uprawdopodabnia sprawstwo podejrzanego. Dopiero po spełnieniu tego warunku można badać, czy zachodzą przesłanki uzasadniające zastosowanie tymczasowego aresztowania.
Ważna jest także weryfikacja zasady wynikającej z art. 257 § 1 k.p.k., zgodnie z którą tymczasowe aresztowanie stosuje się wyłącznie wówczas, gdy inne środki zapobiegawcze przewidziane w kodeksie postępowania karnego są niewystarczające dla zabezpieczenia prawidłowego przebiegu postępowania karnego.
Obawa ucieczki lub ukrywania się
Najczęściej wskazywaną przesłanką jest uzasadniona obawa, że podejrzany będzie próbował uciec albo ukrywać się przed organami ścigania. Nie chodzi jednak o przypuszczenia czy domysły. Obawa musi wynikać z konkretnych okoliczności sprawy.
Przykładowo, może o niej świadczyć:
- wcześniejsze ukrywanie się przed organami ścigania,
- poszukiwanie podejrzanego listem gończym,
- planowanie wyjazdu za granicę w celu uniknięcia odpowiedzialności,
- posługiwanie się fałszywymi dokumentami,
- brak możliwości ustalenia tożsamości.
Sama możliwość wyjazdu za granicę lub fakt posiadania paszportu nie oznacza jeszcze, że istnieje ryzyko ucieczki. Również brak meldunku nie przesądza automatycznie o konieczności zastosowania aresztu. Sądy podkreślają, że każdą sprawę należy oceniać indywidualnie.
Obawa matactwa
Drugą istotną przesłanką jest ryzyko utrudniania postępowania karnego, potocznie określane jako matactwo. Najczęściej chodzi o sytuacje, w których podejrzany może:
- nakłaniać świadków do składania fałszywych zeznań,
- uzgadniać wersję wydarzeń ze współpodejrzanymi,
- niszczyć lub ukrywać dowody,
- wpływać na przebieg postępowania w inny bezprawny sposób.
Również w tym przypadku nie wystarczy ogólne przypuszczenie. Organy ścigania powinny wskazać konkretne okoliczności świadczące o realnym ryzyku utrudniania postępowania.
Co bardzo istotne, korzystanie przez podejrzanego z prawa do obrony nie jest matactwem. Odmowa składania wyjaśnień, nieprzyznanie się do winy czy przedstawienie własnej wersji wydarzeń nie mogą same w sobie uzasadniać zastosowania tymczasowego aresztowania, gdyż są to uprawnienia wynikające z ustawowego i konstytucyjnego prawa do obrony.
Surowa kara jako podstawa tymczasowego aresztowania
Przepisy przewidują, że jeżeli podejrzanemu zarzucono popełnienie zbrodni albo przestępstwa zagrożonego karą, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat pozbawienia wolności, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania może wynikać z grożącej mu surowej kary.
W praktyce oznacza to, że perspektywa wieloletniego pozbawienia wolności może uzasadniać przypuszczenie, iż podejrzany będzie próbował uniknąć odpowiedzialności poprzez ucieczkę lub utrudnianie postępowania.
Jest to jedna z najbardziej dyskusyjnych przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania. Część przedstawicieli doktryny oraz orzecznictwa wskazuje, że sama wysokość grożącej kary nie powinna automatycznie prowadzić do pozbawienia człowieka wolności przed wydaniem wyroku. Z drugiej strony Sąd Najwyższy od lat przyjmuje, że przesłanka ta może samodzielnie uzasadniać zastosowanie tymczasowego aresztowania, o ile spełnione są również pozostałe warunki przewidziane w ustawie.
Obawa popełnienia kolejnego przestępstwa
Wyjątkowo tymczasowe aresztowanie może zostać zastosowane także wtedy, gdy istnieje uzasadniona obawa, że podejrzany popełni kolejne ciężkie przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu albo bezpieczeństwu powszechnemu.
Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy wcześniej groził popełnieniem takiego czynu albo z okoliczności sprawy wynika wysokie ryzyko jego ponownego popełnienia. Przesłanka ta ma charakter wyjątkowy i stosowana jest znacznie rzadziej niż obawa ucieczki czy matactwa.
Sprawdź też: Jak odbywać karę pozbawienia wolności w ramach dozoru elektronicznego?
Tymczasowe aresztowanie powinno być ostatecznością
Choć przepisy przewidują możliwość stosowania tymczasowego aresztowania, środek ten powinien być wykorzystywany wyłącznie wtedy, gdy inne środki zapobiegawcze nie są wystarczające.
W wielu sprawach prawidłowy tok postępowania mogą zabezpieczyć mniej dolegliwe środki, takie jak dozór Policji, poręczenie majątkowe czy zakaz opuszczania kraju. Tymczasowe aresztowanie powinno być stosowane wyłącznie wtedy, gdy środki wolnościowe nie zapewniają odpowiedniej ochrony postępowania karnego. Należy pamiętać, że jest to jedno z najdalej idących ograniczeń praw obywatelskich oraz praw człowieka. Osoba będąca nadal osobą niewinną, której sprawstwo wcale nie musi się w przyszłości potwierdzić, traci prawo do swobodnego poruszania się i prowadzenia normalnego życia.
W przypadku wątpliwych podstaw zastosowania tymczasowego aresztowania należy niezwłocznie skontaktować się z obrońcą – adwokatem.
Podsumowanie
Tymczasowe aresztowanie jest wyjątkowym środkiem procesowym, który może zostać zastosowany jedynie po spełnieniu ustawowych przesłanek. Sam fakt przedstawienia zarzutów nie oznacza jeszcze, że podejrzany trafi do aresztu. Choć ustawa przewiduje konkretne przesłanki zastosowania tego środka, w praktyce bywa on nadużywany przez organy ścigania oraz sądy.
Najczęściej podstawą zastosowania tego środka są uzasadniona obawa ucieczki, ryzyko matactwa lub grożąca podejrzanemu surowa kara. Każda z tych przesłanek powinna jednak zostać oceniona indywidualnie, z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy oraz przedstawionych dowodów.
Aby chronić swoje prawa powinieneś wyznaczyć obrońcę, który będzie walczył w twojej sprawie. Profesjonalnych pełnomocników, adwokatów specjalizujących się w obronie w sprawach karnych, znajdziesz na stronie Serwisu Adwokackiego.
Najczęściej zadawane pytania
Czy tymczasowe aresztowanie oznacza, że dana osoba jest winna?
odp. Nie. Tymczasowe aresztowanie nie jest karą i nie przesądza o winie podejrzanego. O winie rozstrzyga dopiero prawomocny wyrok sądu.
Czy za każde poważne przestępstwo stosuje się tymczasowy areszt?
odp. Nie. Nawet w przypadku bardzo poważnych zarzutów sąd każdorazowo bada, czy istnieją ustawowe przesłanki uzasadniające zastosowanie tego środka.
Czy odmowa składania wyjaśnień może być uznana za matactwo?
odp. Nie. Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień i korzystać z prawa do obrony. Samo wykonywanie tych uprawnień nie może stanowić podstawy zastosowania tymczasowego aresztowania.
Czy można bronić się przed wnioskiem o tymczasowe aresztowanie?
odp. Tak. Podejrzany oraz jego obrońca mogą przedstawiać argumenty przemawiające za zastosowaniem łagodniejszych środków zapobiegawczych lub wskazywać, że ustawowe przesłanki tymczasowego aresztowania nie zostały spełnione. Warto w tym celu wyznaczyć obrońcę.
