Zatrzymanie przez organy ścigania oznacza faktyczne pozbawienie człowieka wolności, mimo że nie zapadł wobec niego żaden wyrok. Z tego powodu funkcjonariusz policji nie może zatrzymać dowolnej osoby tylko dlatego, że chce ją przesłuchać, sprawdzić albo „wyjaśnić sprawę”. Każde zatrzymanie musi mieć konkretną podstawę prawną i spełniać warunki przewidziane przez ustawę.
Inaczej wyglądają przesłanki zatrzymania osoby podejrzewanej o przestępstwo, a inaczej osoby, która dopuściła się jedynie wykroczenia. Pierwszą sytuację reguluje przede wszystkim art. 244 kodeksu postępowania karnego, drugą – art. 45 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.
W praktyce różnica jest bardzo istotna. Nie każde popełnienie czynu zabronionego daje Policji prawo do pozbawienia sprawcy wolności.
W artykule dowiesz się:
- kiedy Policja może zatrzymać osobę podejrzaną o przestępstwo,
- kiedy można zostać zatrzymanym za wykroczenie,
- czym różni się art. 244 k.p.k. od art. 45 k.p.w.,
- jakie dodatkowe podstawy zatrzymania przewiduje ustawa o Policji,
- kiedy zatrzymanie może zostać uznane za bezprawne lub bezzasadne,
- jak zakwestionować zatrzymanie przed sądem.
Zatrzymanie przez Policję za podejrzenie popełnienia przestępstwa
Podstawową regulacją dotyczącą zatrzymania procesowego w sprawie karnej jest art. 244 § 1 Kodeksu postępowania karnego.
Samo podejrzenie popełnienia przestępstwa nie wystarcza. Ustawa wymaga po pierwsze, aby istniało uzasadnione przypuszczenie, że określona osoba popełniła przestępstwo. Muszą więc istnieć jakieś obiektywne informacje lub dowody łączące konkretną osobę z konkretnym czynem.
Oprócz tego musi wystąpić przynajmniej jedna z dodatkowych przesłanek wskazanych w ustawie. Chodzi przede wszystkim o obawę ucieczki lub ukrywania się, ryzyko zatarcia śladów przestępstwa, brak możliwości ustalenia tożsamości albo możliwość przeprowadzenia postępowania w trybie przyspieszonym.
Konstrukcja przepisu jest więc dwuetapowa. Najpierw trzeba mieć uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że dana osoba popełniła przestępstwo. Dopiero potem należy odpowiedzieć na pytanie, czy istnieje dodatkowy powód uzasadniający jej zatrzymanie.
Co oznacza „uzasadnione przypuszczenie” popełnienia przestępstwa?
Nie jest wymagane udowodnienie winy. Na etapie zatrzymania postępowanie często znajduje się dopiero na początku i organy ścigania nie dysponują jeszcze pełnym materiałem dowodowym.
Nie wystarczy jednak zwykłe podejrzenie czy prawdopodobieństwo.
„Uzasadnione przypuszczenie” powinno wynikać z konkretnych informacji dotyczących zdarzenia. Mogą to być przykładowo zeznania świadka, nagranie monitoringu, zabezpieczone przedmioty, wyniki badania, dokumenty albo bezpośrednia obserwacja funkcjonariuszy.
Jeżeli natomiast Policja nie posiada żadnych racjonalnych podstaw łączących zatrzymanego z przestępstwem, samo przekonanie funkcjonariusza nie powinno wystarczyć do zgodnego z prawem pozbawienia człowieka wolności.
W tym miejscu trzeba odróżnić zatrzymanie od późniejszego stosowania środków zapobiegawczych, w szczególności tymczasowego aresztowania. W przypadku zatrzymania z art. 244 k.p.k. ustawa posługuje się pojęciem uzasadnionego przypuszczenia. Przy stosowaniu środków zapobiegawczych art. 249 § 1 k.p.k. wymaga już dużego prawdopodobieństwa, że oskarżony popełnił zarzucane mu przestępstwo. Próg dowodowy na późniejszym etapie jest więc wyższy.
Sąd Apelacyjny w Krakowie w sprawie o sygn. akt II AKz 319/20 podkreślał, że „duże prawdopodobieństwo” wymagane przy środkach zapobiegawczych stanowi wyższy standard niż uprawdopodobnienie wymagane między innymi na gruncie art. 244 k.p.k.
Obawa ucieczki lub ukrywania się
Jedną z podstaw zatrzymania jest ryzyko, że osoba podejrzana ucieknie albo zacznie się ukrywać. Nie powinno chodzić o czysto abstrakcyjne stwierdzenie, że „każdy sprawca może uciec”. Potrzebne są okoliczności wskazujące, że takie zagrożenie rzeczywiście istnieje.
Znaczenie może mieć przykładowo wcześniejsze unikanie organów ścigania, przygotowanie do wyjazdu, posługiwanie się fałszywymi danymi czy brak rzeczywistego miejsca pobytu.
Jeżeli natomiast dana osoba ma ustaloną tożsamość, stałe miejsce zamieszkania, pracę, rodzinę i dobrowolnie współpracuje z organami, trudniej uzasadnić zatrzymanie wyłącznie hipotetycznym ryzykiem ucieczki.
Ryzyko zatarcia śladów przestępstwa
Art. 244 k.p.k. pozwala również na zatrzymanie wtedy, gdy istnieje obawa zatarcia śladów przestępstwa. Może chodzić przykładowo o ryzyko zniszczenia dokumentów, usunięcia danych elektronicznych, ukrycia określonych przedmiotów albo ingerencji w inne dowody.
Również tutaj potrzebna jest konkretna przyczyna. Sam fakt, że postępowanie dopiero się rozpoczęło, nie oznacza jeszcze automatycznie, że każdy podejrzewany będzie próbował niszczyć dowody.
Brak możliwości ustalenia tożsamości
Zatrzymanie może być uzasadnione także wtedy, gdy nie można ustalić tożsamości osoby podejrzanej. Nie chodzi przy tym wyłącznie o sytuację, w której ktoś nie ma przy sobie dowodu osobistego. Obecnie tożsamość można ustalać na różne sposoby. Policja może m.in. potwierdzić dane osobowe podawane przez samego zainteresowanego.
Problem pojawia się wtedy, gdy osoba odmawia podania danych, podaje dane fałszywe albo nie istnieje możliwość ich wiarygodnego potwierdzenia. Jeżeli natomiast tożsamość została prawidłowo ustalona, ta konkretna podstawa zatrzymania odpada.
Szczególne zatrzymanie w sprawach związanych z przemocą
Art. 244 k.p.k. przewiduje również szczególne regulacje dotyczące przestępstw z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej.
Jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie popełnienia takiego przestępstwa oraz obawa jego ponownego popełnienia, Policja może zatrzymać osobę podejrzaną. W szczególnie poważnej sytuacji – gdy przestępstwo zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża albo innego niebezpiecznego przedmiotu i istnieje ryzyko ponownej przemocy – ustawa przewiduje obligatoryjne zatrzymanie.
Jest to rozwiązanie odmienne od klasycznej konstrukcji art. 244 § 1 k.p.k. i służy przede wszystkim ochronie osoby zagrożonej ponowną przemocą.
Zatrzymanie za wykroczenie – znacznie węższe podstawy
Zupełnie inaczej wygląda zatrzymanie osoby, która dopuściła się wykroczenia.
Wykroczenie jest czynem zabronionym o mniejszym ciężarze niż przestępstwo. Typowymi przykładami są liczne naruszenia przepisów ruchu drogowego, zakłócanie spokoju czy niektóre przypadki uszkodzenia rzeczy o niewielkiej wartości. Art. 45 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia przewiduje znacznie węższe możliwości zatrzymania niż art. 244 k.p.k..
Policja i Straż Graniczna mogą zatrzymać osobę ujętą na gorącym uczynku wykroczenia lub bezpośrednio po jego popełnieniu, ale tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z dwóch dodatkowych sytuacji: istnieją podstawy do zastosowania postępowania przyspieszonego albo nie można ustalić jej tożsamości.
To bardzo istotna różnica, która ma wpływ na legalność samego zatrzymania.
Samo popełnienie wykroczenia nie wystarcza do zatrzymania
Jeżeli kierowca popełni zwykłe wykroczenie drogowe, zostanie prawidłowo wylegitymowany i nie zachodzą przesłanki postępowania przyspieszonego, samo wykroczenie zasadniczo nie stanowi podstawy do zatrzymania na podstawie art. 45 k.p.w..
Policjant może przeprowadzić czynności, nałożyć mandat albo – w określonych przypadkach – skierować wniosek o ukaranie do sądu. Nie oznacza to jednak automatycznego prawa do pozbawienia sprawcy wolności.
To właśnie jedna z najważniejszych różnic pomiędzy zatrzymaniem za przestępstwo i zatrzymaniem za wykroczenie.
Przy przestępstwie art. 244 k.p.k. przewiduje szerszy katalog podstaw, związany między innymi z ryzykiem ucieczki czy zatarcia dowodów. Przy wykroczeniu art. 45 k.p.w. wymaga co do zasady ujęcia na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem oraz wystąpienia jednej z dwóch szczególnych przesłanek.
Policja może zatrzymywać również w innych sytuacjach
Art. 244 k.p.k. oraz art. 45 k.p.w. nie wyczerpują wszystkich przypadków, w których Policja może pozbawić człowieka wolności. Istotne znaczenie ma także art. 15 ustawy o Policji.
Przepis ten przede wszystkim potwierdza prawo funkcjonariuszy do zatrzymywania osób w przypadkach określonych w Kodeksie postępowania karnego i innych ustawach. Przewiduje jednak również własne podstawy działania. Policja może między innymi zatrzymywać osoby pozbawione wolności, które uciekły z zakładu karnego lub aresztu, a także osoby stwarzające w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego albo dla mienia.
Jest to ważne, ponieważ nie każde zatrzymanie ma charakter klasycznego zatrzymania osoby podejrzanej o popełnienie konkretnego przestępstwa.
Przykładowo osoba zachowująca się w sposób stwarzający bezpośrednie zagrożenie dla innych może zostać zatrzymana na podstawie ustawy o Policji nawet wtedy, gdy podstawowym celem działania funkcjonariuszy jest natychmiastowe usunięcie zagrożenia.
Wskazuje się także, że krótkotrwałe przymuszenie osoby do określonych czynności, np. w celu poddania się badaniu lub przeprowadzenia określonego dowodu na potrzeby postępowania przygotowawczego nie stanowi zatrzymania, o którym mowa w art. 244 k.p.k. lub art. 45 k.p.w., a także nie podlega kontroli sądowej.
Kiedy zatrzymanie przez Policję jest bezprawne?
Każde zatrzymanie stanowi ingerencję w konstytucyjnie chronioną wolność osobistą. Dlatego jego podstaw nie można interpretować dowolnie czy rozszerzająco. Zatrzymanie może zostać zakwestionowane przede wszystkim wtedy, gdy w ogóle nie wystąpiły ustawowe przesłanki jego zastosowania.
Przykładowo w sprawie karnej problem może wystąpić, gdy nie istniało nawet uzasadnione przypuszczenie popełnienia przez zatrzymanego przestępstwa albo żadna z dodatkowych przesłanek wymienionych w art. 244 § 1 k.p.k.
Podobnie w sprawie o wykroczenie zatrzymanie może być niezasadne, jeżeli tożsamość sprawcy jest znana, nie występują podstawy do trybu przyspieszonego, a organ mimo to pozbawia go wolności wyłącznie dlatego, że popełnił wykroczenie.
Nieprawidłowość może również wynikać ze sposobu wykonania zatrzymania, nawet jeśli początkowo istniała jego podstawa. Należy pamiętać o obowiązku wskazania podstawy zatrzymania oraz pouczenia o ustawowych uprawnieniach osoby zatrzymywanej. Nie bez znaczenia pozostaje także obowiązek sporządzenia protokołu z czynności zatrzymania.
Sprawdź też: Warunkowe umorzenie postępowania – jak uniknąć wyroku skazującego?
Zatrzymanie nie może trwać dłużej, niż jest to konieczne
Istnienie podstawy zatrzymania w jednej chwili nie oznacza prawa do przetrzymywania osoby przez maksymalny ustawowy okres bez względu na dalszy rozwój sytuacji. Jeżeli przyczyna zatrzymania ustaje, zatrzymanego należy zwolnić.
W postępowaniu karnym zasadnicza granica wynosi 48 godzin od chwili zatrzymania. Jeżeli w tym czasie osoba nie zostanie przekazana do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania, musi zostać zwolniona.
Po przekazaniu zatrzymanego sądowi działa kolejny termin – 24 godziny na doręczenie lub ogłoszenie postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania. Nie oznacza to jednak, że Policja ma zawsze prawo zatrzymać człowieka przez pełne 48 godzin. Jeżeli cel zatrzymania został osiągnięty wcześniej i brak innych podstaw dalszego pozbawienia wolności, osoba powinna zostać zwolniona.
W sprawach o wykroczenia reguły są jeszcze bardziej restrykcyjne. Zatrzymanie zasadniczo nie może przekraczać 24 godzin, natomiast w przypadkach związanych z postępowaniem przyspieszonym – 48 godzin.
Czy Policja może zatrzymać tylko po to, żeby przesłuchać?
Samo stwierdzenie, że Policja chce kogoś przesłuchać, nie tworzy jeszcze podstawy zatrzymania. Organ musi wskazać podstawę wynikającą z ustawy.
W określonych sytuacjach istnieją odrębne przepisy pozwalające prokuratorowi zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie osoby, np. gdy zachodzi uzasadniona obawa, że nie stawi się ona na wezwanie albo będzie bezprawnie utrudniać postępowanie.
Nie należy jednak utożsamiać takiego zatrzymania z dowolnym prawem Policji do pozbawienia wolności każdej osoby, której zeznania lub wyjaśnienia mogą być przydatne, a taka forma przesłuchania będzie dla organu ścigania wygodniejsza.
Zatrzymanie a tymczasowe aresztowanie – to nie jest to samo
Zatrzymanie przez Policję i tymczasowe aresztowanie są zupełnie różnymi instytucjami. Zatrzymanie ma charakter krótkotrwały i może nastąpić jeszcze przed przedstawieniem zarzutów. W typowej sytuacji dokonuje go Policja.
Tymczasowe aresztowanie może natomiast zastosować wyłącznie sąd. Wymaga ono spełnienia znacznie dalej idących warunków, w tym istnienia dużego prawdopodobieństwa popełnienia przez oskarżonego zarzucanego przestępstwa.
Dlatego orzecznictwo dotyczące art. 249 § 1 k.p.k. nie powinno być automatycznie przenoszone na etap zatrzymania. Pokazuje ono jednak dobrze, że im poważniejsza ingerencja w wolność człowieka, tym wyższe wymagania musi spełniać materiał dowodowy uzasadniający jej stosowanie.
Jakie prawa ma osoba zatrzymana?
Osoba zatrzymana nie zostaje pozbawiona prawa do obrony. Powinna zostać niezwłocznie poinformowana o przyczynach zatrzymania oraz swoich prawach. Sporządzany jest również protokół zatrzymania.
Na żądanie zatrzymanego należy umożliwić mu kontakt z adwokatem oraz bezpośrednią rozmowę z profesjonalnym pełnomocnikiem, który może potencjalnie zostać jego obrońcą w przypadku postawienia zarzutów.
Jest to szczególnie ważne na początkowym etapie postępowania. Pierwsze wyjaśnienia, decyzja o ich odmowie czy reakcja na dalsze czynności organów mogą mieć ogromny wpływ na późniejszy przebieg całej sprawy.
Zażalenie – zatrzymanie można zaskarżyć
Osoba zatrzymana ma prawo zakwestionować decyzję organu przed sądem. W postępowaniu karnym art. 246 k.p.k. pozwala domagać się zbadania trzech elementów zatrzymania: jego zasadności, legalności oraz prawidłowości.
Legalność dotyczy przede wszystkim zgodności zatrzymania z przepisami. Zasadność odnosi się do tego, czy w konkretnej sytuacji rzeczywiście istniały podstawy do pozbawienia człowieka wolności. Prawidłowość obejmuje natomiast między innymi sposób przeprowadzenia zatrzymania oraz respektowanie praw zatrzymanego.
Podobne uprawnienie przewidziano w sprawach o wykroczenia. Na podstawie art. 47 k.p.w. zatrzymany może złożyć zażalenie i żądać sądowej kontroli zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania.
Możliwość złożenia zażalenia nie znika tylko dlatego, że zatrzymany został już zwolniony. Sądowa ocena zatrzymania może mieć znaczenie również dla późniejszego dochodzenia roszczeń związanych z niesłusznym pozbawieniem wolności.
Czy za bezprawne zatrzymanie można otrzymać odszkodowanie?
W określonych przypadkach tak. Jeżeli zatrzymanie było niewątpliwie niesłuszne, przepisy przewidują możliwość dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania i zadośćuczynienia.
Nie każde uchybienie funkcjonariusza automatycznie oznacza jednak powstanie roszczenia. Ocenia się całokształt okoliczności, podstawę pozbawienia wolności oraz jego przebieg.
Dlatego osoba, która uważa, że została zatrzymana bez podstawy prawnej, powinna zabezpieczyć dokumenty dotyczące zatrzymania, w szczególności protokół, a następnie rozważyć złożenie zażalenia.
Najważniejsza różnica między wykroczeniem, a przestępstwem
Różnica sprowadza się przede wszystkim do rodzaju czynu i zakresu dopuszczalnej ingerencji.
Art. 244 k.p.k. dotyczy podejrzenia popełnienia przestępstwa. Wymaga uzasadnionego przypuszczenia sprawstwa oraz wystąpienia dodatkowej przesłanki, np. ryzyka ucieczki, ukrywania się albo zatarcia dowodów.
Art. 45 k.p.w. dotyczy natomiast wykroczeń. Tutaj możliwość zatrzymania jest zdecydowanie węższa. Sprawca musi zostać ujęty na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem, a dodatkowo musi istnieć podstawa zastosowania postępowania przyspieszonego albo problem z ustaleniem jego tożsamości.
Dlatego samo stwierdzenie: „podejrzewamy, że popełniłeś czyn zabroniony, więc możemy cię zatrzymać” jest niewystarczające. Organ musi wskazać konkretną podstawę wynikającą z odpowiedniego przepisu postępowania.
Podsumowanie
Policja ma szerokie uprawnienia służące zapewnieniu bezpieczeństwa i prowadzeniu postępowań karnych, ale prawo do zatrzymania człowieka nie jest nieograniczone. W przypadku podejrzenia przestępstwa podstawowe znaczenie ma art. 244 k.p.k. Do zatrzymania potrzebne jest uzasadnione przypuszczenie, że dana osoba popełniła przestępstwo, oraz wystąpienie jednej z dodatkowych przesłanek przewidzianych przez ustawę.
Znacznie węższe możliwości istnieją przy wykroczeniach. Art. 45 k.p.w. pozwala zatrzymać osobę ujętą na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem zasadniczo wtedy, gdy nie można ustalić jej tożsamości albo zachodzą warunki postępowania przyspieszonego.
Dodatkowe podstawy przewiduje ustawa o Policji, między innymi wobec osób stwarzających oczywiste i bezpośrednie zagrożenie dla życia, zdrowia lub mienia.
Jeżeli żadna z ustawowych podstaw nie występowała albo zatrzymanie było kontynuowane mimo ustania jego przyczyny, może powstać problem jego legalności lub zasadności. Osoba zatrzymana może złożyć zażalenie i domagać się sądowej kontroli działania organów.
Najczęściej zadawane pytania
Czy Policja może zatrzymać mnie bez przedstawienia zarzutów?
odp. Tak. Zatrzymanie może poprzedzać formalne przedstawienie zarzutów. Nie oznacza to jednak dowolności – w sprawie o przestępstwo musi istnieć co najmniej uzasadnione przypuszczenie, że zatrzymywana osoba popełniła konkretny czyn, oraz odpowiednia dodatkowa przesłanka ustawowa.
Czy Policja może zatrzymać mnie za każde wykroczenie?
odp. Nie. Sam fakt popełnienia wykroczenia nie wystarcza. Art. 45 k.p.w. wymaga ujęcia sprawcy na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem oraz istnienia podstaw do postępowania przyspieszonego albo niemożności ustalenia jego tożsamości.
Czy brak dowodu osobistego oznacza, że Policja może mnie zatrzymać?
odp. Nie automatycznie. Znaczenie ma możliwość ustalenia tożsamości, a nie samo posiadanie fizycznego dokumentu. Jeżeli funkcjonariusz może wiarygodnie potwierdzić dane w inny sposób, sama nieobecność dowodu nie musi uzasadniać zatrzymania.
Ile może trwać zatrzymanie przez Policję?
odp. W postępowaniu karnym zatrzymany musi zostać zwolniony, jeżeli w ciągu 48 godzin nie zostanie przekazany sądowi wraz z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie. Sąd ma następnie maksymalnie 24 godziny na odpowiednią decyzję. W sprawach o wykroczenia zatrzymanie zasadniczo nie może przekraczać 24 godzin, a w przypadkach związanych z trybem przyspieszonym – 48 godzin.
Czy mogę odmówić składania wyjaśnień po zatrzymaniu?
odp. Osoba podejrzana ma prawo do obrony i w odpowiednim zakresie może odmówić składania oświadczeń lub wyjaśnień. Przed podjęciem decyzji warto skorzystać z kontaktu z adwokatem, zwłaszcza jeżeli zatrzymanie wiąże się z podejrzeniem popełnienia poważnego przestępstwa.
Co zrobić, jeśli zatrzymanie było bezprawne?
odp. Można złożyć zażalenie do sądu, domagając się zbadania zasadności, legalności i prawidłowości zatrzymania. W odpowiednich przypadkach możliwe jest również późniejsze dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne pozbawienie wolności.
Potrzebujesz pomocy po zatrzymaniu?
odp. Pierwsze godziny po zatrzymaniu mogą mieć duże znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania. Jeżeli Ty albo osoba Ci bliska została zatrzymana przez Policję lub inny organ ścigania, możliwe jest skorzystanie z pomocy adwokata już na tym etapie. W Serwisie Adwokackim znajdziesz obrońców prowadzących sprawy karne i wykroczeniowe w różnych miastach w Polsce.
Źródło zdjęcia: Magnific.com
Chcesz posłuchać? Wideo artykułu
Poniżej najważniejsze informacje na temat zatrzymanie przez policję. Nagrania utworzone za pomocą narzędzia IA.
