Poradnik prawny

Postępowanie o wydanie zarządzeń opiekuńczych na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

19 listopada, 2026 Adw. Katarzyna Cieślik Rozwody

Zarządzenia opiekuńcze wobec małoletnich dzieci – przebieg postępowania, prawa rodziców i wszczęcie sprawy z urzędu.

Czym są zarządzenia opiekuńcze i kiedy sąd rodzinny może je wydać?

Jednym z istotnych instrumentów ochrony dobra małoletniego dziecka pozostających w dyspozycji sądu opiekuńczego są zarządzenia przewidziane w art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: k.r.o.).

Zgodnie z art. 109 § 1 k.r.o.: „Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia”.

Przepis ten stanowi podstawę ingerencji sądu rodzinnego w sposób wykonywania władzy rodzicielskiej przez rodziców. Celem takiej ingerencji nie jest automatyczne pozbawienie rodziców praw rodzicielskich ani ukaranie ich za niewłaściwe postępowanie, lecz przede wszystkim ochrona dziecka przed istniejącym lub potencjalnym zagrożeniem.

Sąd powinien każdorazowo ocenić indywidualną sytuację rodzinną, warunki wychowawcze, relacje pomiędzy rodzicami i dzieckiem, a także potrzeby rozwojowe oraz emocjonalne małoletniego.

Podstawowym kryterium rozstrzygnięcia pozostaje dobro dziecka.

Jakie zarządzenia opiekuńcze może wydać sąd?

Katalog zarządzeń wskazanych w art. 109 § 2 k.r.o. ma charakter otwarty. Oznacza to, że sąd może zastosować również inne środki, jeżeli będą one odpowiednie do konkretnej sytuacji i konieczne dla ochrony małoletniego.

W szczególności sąd może:

  1. Zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, np. podjęcia współpracy z asystentem rodziny, skorzystania z terapii rodzinnej lub poradnictwa specjalistycznego.
  2. Określić, jakie czynności rodzice mogą podejmować wyłącznie za zezwoleniem sądu, albo poddać ich innym ograniczeniom.
  3. Poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego.
  4. Skierować małoletniego do odpowiedniej organizacji lub instytucji, która sprawuje częściową pieczę nad dziećmi.
  5. Zarządzić umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub instytucjonalnej pieczy zastępczej.
  6. Zarządzić umieszczenie małoletniego w odpowiednim zakładzie opiekuńczo-leczniczym, pielęgnacyjno-opiekuńczym lub rehabilitacji leczniczej.

Sąd może również powierzyć zarząd majątkiem dziecka ustanowionemu w tym celu kuratorowi.

Istotne jest, że zastosowany środek powinien odpowiadać rodzajowi i stopniowi zagrożenia. Nie każda nieprawidłowość w funkcjonowaniu rodziny uzasadnia najbardziej daleko idącą ingerencję, jaką jest umieszczenie dziecka poza rodziną.

W pierwszej kolejności należy rozważyć, czy zagrożeniu można przeciwdziałać przy zastosowaniu środków pozwalających dziecku pozostać pod opieką rodziców.

Z jakich przyczyn sąd rodzinny wszczyna postępowanie opiekuńcze z urzędu?

Jedną z najważniejszych cech postępowania opiekuńczego jest możliwość jego wszczęcia przez sąd z urzędu.

Podstawę prawną stanowi art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.), zgodnie z którym sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie z urzędu.

Oznacza to, że wszczęcie sprawy nie wymaga złożenia wniosku przez jednego z rodziców, drugiego członka rodziny ani inną osobę zainteresowaną.

Sąd może podjąć czynności z własnej inicjatywy, jeżeli uzyska informacje wskazujące na możliwość zagrożenia dobra małoletniego.

Najczęstsze przyczyny wszczęcia postępowania z urzędu

Do okoliczności, które mogą uzasadniać wszczęcie postępowania opiekuńczego, należą w szczególności:

  • podejrzenie stosowania przemocy fizycznej lub psychicznej wobec dziecka;
  • zaniedbywanie obowiązków opiekuńczych i wychowawczych przez rodziców;
  • uzależnienie rodzica od alkoholu, narkotyków lub innych substancji, jeżeli wpływa ono na prawidłowe sprawowanie opieki;
  • pozostawianie dziecka bez odpowiedniej opieki;
  • niewłaściwe warunki bytowe lub mieszkaniowe zagrażające zdrowiu i bezpieczeństwu dziecka;
  • poważne konflikty pomiędzy rodzicami, które negatywnie oddziałują na małoletniego;
  • angażowanie dziecka w konflikt okołorozwodowy i wykorzystywanie go jako narzędzia w sporze rodzicielskim;
  • nieprawidłowości w realizowaniu obowiązku szkolnego i brak odpowiedniej reakcji rodziców;
  • problemy emocjonalne lub wychowawcze dziecka, którym rodzice nie są w stanie skutecznie przeciwdziałać;
  • informacje o zagrożeniu zdrowia lub życia małoletniego.

Należy jednak zaznaczyć, że samo występowanie trudności rodzinnych, konfliktu między rodzicami czy problemów materialnych nie oznacza automatycznie, że zachodzą przesłanki do wydania zarządzeń opiekuńczych.

Konieczne jest zbadanie, czy konkretne okoliczności rzeczywiście zagrażają dobru dziecka i czy wymagają ingerencji sądu.

Kto może zawiadomić sąd o zagrożeniu dobra dziecka?

Istotne znaczenie ma art. 572 k.p.c., który nakłada na każdą osobę, której znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, obowiązek zawiadomienia sądu opiekuńczego.

Obowiązek ten dotyczy w szczególności:

  • Policji;
  • prokuratury;
  • sądów;
  • organów administracji rządowej i samorządowej;
  • placówek oświatowych;
  • pracowników pomocy społecznej;
  • organizacji i instytucji zajmujących się opieką nad dziećmi.

Jak przebiega postępowanie o wydanie zarządzeń opiekuńczych?

Postępowanie w przedmiocie wydania zarządzeń opiekuńczych prowadzone jest przez sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich, co do zasady właściwy według miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie dotyczy, zgodnie z art. 569 k.p.c.

Jest to postępowanie nieprocesowe, którego specyfika polega na tym, że sąd ma obowiązek podejmować działania zmierzające do ustalenia rzeczywistej sytuacji dziecka, a nie ograniczać się wyłącznie do twierdzeń przedstawionych przez rodziców.

Etap I – uzyskanie informacji o możliwym zagrożeniu dobra dziecka

Postępowanie może rozpocząć się od otrzymania przez sąd zawiadomienia o okolicznościach mogących wskazywać na zagrożenie dobra małoletniego.

Po otrzymaniu informacji sąd dokonuje wstępnej oceny, czy istnieją podstawy do podjęcia czynności z urzędu.

Nie każde zawiadomienie musi prowadzić do wszczęcia postępowania. Sąd powinien ocenić, czy przedstawione informacje wskazują na rzeczywisty problem wymagający jego ingerencji.

Etap II – wszczęcie postępowania i zgromadzenie materiału dowodowego

Po podjęciu decyzji o wszczęciu postępowania sąd podejmuje czynności zmierzające do ustalenia sytuacji rodzinnej i wychowawczej małoletniego.

W tym celu może:

  • zażądać dokumentacji ze szkoły lub przedszkola;
  • zwrócić się do ośrodka pomocy społecznej o informacje dotyczące sytuacji rodziny;
  • przeprowadzić wywiad środowiskowy za pośrednictwem kuratora sądowego;
  • uzyskać informacje od Policji;
  • przesłuchać rodziców i świadków;
  • dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS);
  • przeprowadzić dowód z dokumentacji medycznej lub psychologicznej, jeżeli jest to uzasadnione.

Szczególnie istotne znaczenie może mieć wywiad środowiskowy przeprowadzony przez kuratora sądowego. Pozwala on zweryfikować warunki mieszkaniowe, sposób sprawowania opieki, relacje pomiędzy domownikami oraz codzienne funkcjonowanie dziecka.

W sprawach wymagających wiadomości specjalnych sąd może skorzystać z pomocy biegłych lub OZSS.

Należy pamiętać, że opinia specjalistów jest jednym z dowodów w sprawie. Ostateczna ocena materiału dowodowego należy do sądu.

Etap III – wysłuchanie rodziców i małoletniego

Istotnym elementem postępowania jest umożliwienie rodzicom przedstawienia własnego stanowiska.

Zgodnie z art. 576 § 1 k.p.c. przed wydaniem orzeczenia co do istoty sprawy sąd opiekuńczy wysłuchuje przedstawiciela ustawowego osoby, której postępowanie dotyczy.

Zgodnie z art. 576 § 2 k.p.c. sąd wysłuchuje dziecko, jeżeli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia oraz stopień dojrzałości. Powinien przy tym w miarę możliwości uwzględnić rozsądne życzenia małoletniego.

Wysłuchanie odbywa się poza salą posiedzeń sądowych.

Nie oznacza to jednak, że dziecko samodzielnie decyduje o wyniku postępowania. Jego stanowisko jest jednym z elementów, które sąd powinien uwzględnić przy podejmowaniu decyzji.

Etap IV – wydanie postanowienia przez sąd

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i dokonaniu oceny sytuacji rodzinnej sąd rozstrzyga, czy zachodzą przesłanki do wydania zarządzeń opiekuńczych.

Możliwe są różne rozstrzygnięcia:

  • zakończenie postępowania bez wydawania zarządzeń, jeżeli nie potwierdzono zagrożenia dobra dziecka;
  • zobowiązanie rodziców do określonego działania;
  • ustanowienie nadzoru kuratora sądowego;
  • zastosowanie innych środków przewidzianych w art. 109 k.r.o.;
  • zarządzenie umieszczenia dziecka poza rodziną, jeżeli przemawia za tym jego dobro.

Ważne jest, że sąd nie powinien automatycznie wybierać najbardziej restrykcyjnego rozwiązania. Powinien rozważyć, czy ochronę dziecka można zapewnić za pomocą mniej ingerujących środków.

Etap V – kontrola wykonywania zarządzeń i możliwość ich zmiany

Wydanie postanowienia nie zawsze kończy zainteresowanie sądu sytuacją rodziny.

W razie zastosowania nadzoru kuratora lub zobowiązania rodziców do określonych działań, sąd może kontrolować sposób wykonywania nałożonych obowiązków.

Jeżeli rodzice poprawią sposób wykonywania obowiązków, ustanie zagrożenie dobra dziecka lub zmienią się okoliczności sprawy, możliwe jest wystąpienie o zmianę zastosowanych środków.

Jakie prawa przysługują rodzicom w postępowaniu opiekuńczym?

Wszczęcie postępowania z urzędu nie oznacza, że rodzice zostają pozbawieni możliwości obrony swoich praw i przedstawienia własnego stanowiska.

Rodzice pozostają uczestnikami postępowania, jeżeli ich praw lub obowiązków dotyczy jego wynik, i powinni mieć możliwość aktywnego uczestniczenia w sprawie.

Prawo do informacji o postępowaniu

Rodzice powinni mieć możliwość uzyskania informacji o przedmiocie postępowania, jego podstawach oraz okolicznościach, które doprowadziły do zainteresowania sądu sytuacją rodzinną.

Prawo do zapoznania się z aktami sprawy

Rodzice jako uczestnicy postępowania mogą korzystać z uprawnień przewidzianych w przepisach proceduralnych, w tym zapoznawać się z aktami sprawy, sporządzać notatki oraz uzyskiwać odpisy, kopie lub wyciągi z akt na zasadach określonych w art. 9 k.p.c.

Prawo to pozwala zweryfikować między innymi:

  • treść zawiadomienia, które doprowadziło do wszczęcia postępowania;
  • informacje przekazane przez szkołę lub przedszkole;
  • dokumentację sporządzoną przez kuratora sądowego;
  • stanowisko ośrodka pomocy społecznej;
  • opinie specjalistów;
  • pozostały materiał dowodowy zgromadzony przez sąd.

Znajomość akt sprawy ma szczególne znaczenie, ponieważ umożliwia rodzicom odniesienie się do konkretnych zarzutów i przedstawienie dowodów podważających nieprawdziwe lub niepełne informacje.

Prawo do składania wyjaśnień i wniosków dowodowych

Rodzice mogą przedstawiać swoje stanowisko zarówno ustnie podczas posiedzenia, jak i w formie pisemnej.

Mają również prawo składać wnioski dowodowe, w szczególności o:

  • przesłuchanie świadków;
  • przeprowadzenie dowodu z dokumentów;
  • uzyskanie informacji z placówki edukacyjnej;
  • dopuszczenie dowodu z opinii biegłego;
  • przeprowadzenie dodatkowego wywiadu środowiskowego;
  • zweryfikowanie informacji zawartych w dokumentacji instytucji.

Rodzice mogą także wskazywać, jakie działania podjęli w celu poprawy sytuacji dziecka, np. rozpoczęcie terapii, konsultacje psychologiczne, współpracę ze szkołą czy skorzystanie z pomocy specjalistycznej.

Prawo do reprezentacji przez adwokata lub radcę prawnego

Rodzice mogą ustanowić pełnomocnika procesowego, w tym adwokata.

Pomoc profesjonalnego pełnomocnika może być szczególnie istotna, gdy postępowanie dotyczy możliwości umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, ustanowienia nadzoru kuratora lub zastosowania innych poważnych ograniczeń w wykonywaniu władzy rodzicielskiej.

Rodzice mogą również ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli spełniają ustawowe przesłanki.

Prawo do zaskarżania orzeczeń

Rodzicom przysługują środki zaskarżenia przewidziane w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego, zależnie od rodzaju wydanego rozstrzygnięcia.

W szczególności w odpowiednich przypadkach mogą wnieść apelację lub zażalenie.

Należy jednak pamiętać, że możliwość zaskarżenia i termin zależą od rodzaju orzeczenia oraz jego przedmiotu. Nie każde postanowienie wydane w toku sprawy podlega takiemu samemu środkowi zaskarżenia.

Prawo do przedstawienia argumentów przemawiających za zmianą zarządzeń

Rodzice mogą wykazywać, że przyczyny uzasadniające ingerencję sądu ustały lub że sytuacja dziecka uległa poprawie.

Przykładowo, jeżeli sąd ustanowił nadzór kuratora z uwagi na niewłaściwe wykonywanie obowiązków wychowawczych, a rodzice podjęli współpracę ze specjalistami i poprawili warunki opieki, okoliczności te mogą uzasadniać zmianę zastosowanych środków.

6. Umieszczenie dziecka poza rodziną – kiedy sąd może zdecydować o tak daleko idącej ingerencji?

Szczególnie istotnym zagadnieniem jest możliwość umieszczenia małoletniego w pieczy zastępczej na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 k.r.o.

Jest to środek ingerujący w dotychczasowy sposób sprawowania opieki nad dzieckiem, dlatego jego zastosowanie wymaga szczególnie wnikliwej oceny okoliczności sprawy.

Sąd powinien rozważyć przede wszystkim:

  • czy pozostawienie dziecka pod dotychczasową opieką rodziców stwarza zagrożenie dla jego bezpieczeństwa;
  • czy zagrożenia można wyeliminować poprzez zastosowanie mniej restrykcyjnych środków;
  • czy rodzice są gotowi do współpracy i podejmowania działań naprawczych;
  • czy umieszczenie dziecka poza rodziną jest rzeczywiście konieczne z punktu widzenia jego dobra.

W tym kontekście istotne znaczenie ma również ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, która określa zasady organizowania pomocy rodzinie oraz umieszczania dzieci w pieczy zastępczej.

Należy podkreślić, że ubóstwo, trudna sytuacja mieszkaniowa czy problemy materialne rodziny nie powinny same w sobie stanowić podstawy do odebrania dziecka rodzicom.

Czy rodzice mogą domagać się uchylenia lub zmiany wydanych zarządzeń opiekuńczych?

Tak. Zastosowanie zarządzeń opiekuńczych nie oznacza, że sytuacja prawna rodziny zostaje nieodwracalnie ukształtowana.

Zgodnie z art. 577 k.p.c. sąd opiekuńczy może zmienić nawet prawomocne postanowienie, jeżeli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy.

W praktyce oznacza to, że rodzice mogą wykazywać, iż:

  • ustąpiły okoliczności stanowiące podstawę ingerencji sądu;
  • poprawiły się warunki mieszkaniowe i bytowe;
  • rodzice podjęli współpracę z asystentem rodziny;
  • została podjęta terapia lub pomoc psychologiczna;
  • ustały konflikty lub inne nieprawidłowości wpływające na sytuację dziecka;
  • dotychczasowe zarządzenia nie są już konieczne.

W zależności od okoliczności sprawy możliwe jest wystąpienie do sądu z wnioskiem o zmianę lub uchylenie dotychczasowych zarządzeń.

Warto pamiętać, że najważniejszym kryterium oceny nie jest samo przekonanie rodziców o poprawie sytuacji, lecz rzeczywista zmiana okoliczności i jej wpływ na dobro dziecka.

Podsumowanie – postępowanie opiekuńcze powinno przede wszystkim chronić dobro dziecka

Postępowanie o wydanie zarządzeń opiekuńczych na podstawie art. 109 k.r.o. jest ważnym instrumentem ochrony małoletnich dzieci. Umożliwia sądowi rodzinnemu podjęcie działań w sytuacji, gdy dobro dziecka jest zagrożone, nawet jeżeli żaden z rodziców ani inna osoba zainteresowana nie złożyła formalnego wniosku o wszczęcie sprawy.

Jednocześnie należy pamiętać, że ingerencja sądu w wykonywanie władzy rodzicielskiej powinna być uzasadniona konkretnymi okolicznościami i dostosowana do sytuacji małoletniego.

Rodzice mają prawo do udziału w postępowaniu, zapoznania się z materiałem dowodowym, przedstawiania własnych wyjaśnień, składania wniosków dowodowych oraz korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika.

Samo wszczęcie postępowania z urzędu nie przesądza o konieczności ograniczenia władzy rodzicielskiej ani o zasadności umieszczenia dziecka poza rodziną.

Najważniejsze jest znalezienie rozwiązania, które zapewni dziecku bezpieczeństwo, prawidłowy rozwój i stabilne warunki wychowania, przy jednoczesnym poszanowaniu praw rodziców. Pomóc może w tym udział adwokata, który pomoże rodzicom na poznanie ich praw i przeprowadzi przez meandry zawiłej procedury sądowej. W tym celu warto zwrócić się o pomoc do adwokatów  specjalizujących się w prawie rodzinnym, których dane kontaktowe znajdziecie Państwo na www.serwisadwokacki.pl

Źródło zdjęcia: Magnific.com

Adw. Katarzyna Cieślik
Adw. Katarzyna Cieślik

Jestem adwokatem przy Okręgowej Radzie Adwokackiej w Katowicach. Moja kancelaria mieści się w Świętochłowicach. Prowadzę sprawy na terenie województwa śląskiego. Istnieje możliwość uzyskania porady w formie zdalnej. Oferuję również pomoc prawną osobom na stałe przebywającym…

Zobacz profil →

Adwokaci — Rozwody

Adw. Adam Pasik

Rozwody

Kalisz

★ 5.0 (15 opinii)
Zadzwoń

Adw. Paulina Czyżkowska

Rozwody

Otwock

★ 5.0 (11 opinii)
Zadzwoń

Konsultacja prawna

Skontaktujemy się do następnego dnia roboczego. Dyskrecja gwarantowana.

Podaj numer telefonu.
Podaj poprawny adres e-mail.
Wymagana zgoda.