Na czym polega wynagrodzenie ryczałtowe?
Zgodnie z art. 632 § 1 KC, jeżeli strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, choćby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac.
Istotą ryczałtu jest więc przeniesienie ryzyka kalkulacyjnego na wykonawcę. To on powinien oszacować koszty i zakres robót. Jeżeli okaże się, że realizacja jest droższa niż zakładał, zasadą jest brak możliwości żądania dopłaty. Taka konstrukcja sprzyja stabilności obrotu, ale bywa źródłem konfliktów w sytuacjach, gdy w trakcie realizacji inwestycji pojawiają się prace wykraczające poza pierwotny zakres umowy.
Najlepszym rozwiązaniem jest uprzednia ostrożność i przemyślenie wszystkich ewentualnych scenariuszy, które mogą wpłynąć na dodatkowy zakres prac wykonawcy. W takiej sytuacji wygaszamy ewentualne konflikty już na samym starcie. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby w umowie zastrzec warunki podnoszące wynagrodzenie wykonawcy po ziszczeniu się określonych zdarzeń.
Ryczałt nie obejmuje wszystkiego
W praktyce kluczowe jest ustalenie, czy dane roboty mieszczą się w zakresie umowy, czy też stanowią prace odrębne. Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie wskazał następujący mechanizm:
Konstrukcja wynagrodzenia ryczałtowego nie wyklucza żądania przez przyjmującego zamówienie - na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu - wynagrodzenia za prace nieobjęte umową. Aby możliwe było wystąpienie z roszczeniem z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, chodzić musi o wykonanie innych prac niż prace objęte umową o dzieło czy o roboty budowlane (tudzież dodatkowymi porozumieniami do niej), ewentualnie nieopartych na odrębnym konsensie stron dotyczącym ich wykonania i ewentualnego wpływu ich wartości na wielkość ryczałtu.
To stanowisko ma fundamentalne znaczenie dla praktyki sporów budowlanych. Innymi słowy: to, że wykonawca realizuje dodatkowe roboty, samo w sobie nie kwalifikuje ich jeszcze jako objętych ryczałtem. Konieczne jest sięgnięcie do umowy lub porozumień zawartych między stronami, a dotyczącymi zakresu inwestycji.
Kiedy możliwe jest żądanie dodatkowego wynagrodzenia?
Wynagrodzenie ryczałtowe nie wyłącza roszczeń w każdej sytuacji. Dodatkowa zapłata może być uzasadniona, gdy:
- wykonane prace nie były objęte umową,
- nie zostały objęte późniejszym aneksem lub porozumieniem stron,
- nie stanowiły elementu kalkulacyjnego ryczałtu,
- doprowadziły do wzbogacenia inwestora.
Sprawdź też: Czy w ramach gwarancji możesz żądać zapłaty odszkodowania?
W takich sytuacjach podstawą roszczenia nie jest już sama umowa, lecz przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.). Wykonawca musi wykazać, że inwestor uzyskał korzyść majątkową jego kosztem, bez podstawy prawnej.
W takiej sytuacji stawki za wykonane w ramach „bezpodstawnego wzbogacenia” zazwyczaj muszą zostać ustalone przez biegłego z zakresu budownictwa. Mogą więc one odbiegać od ustaleń stron zawartych w umowie.
Prace dodatkowe a prace objęte ryczałtem
Najczęstszym sporem jest kwalifikacja robót jako „dodatkowych” lub „mieszczących się w umowie”. Nie każda praca nieprzewidziana w kosztorysie będzie pracą dodatkową. Jeżeli mieści się w ogólnym zakresie zobowiązania wykonawcy określonym w umowie, może zostać uznana za element objęty ryczałtem. Kluczowe znaczenie ma treść umowy, zakres dokumentacji projektowej lub inne uzgodnienia pomiędzy stronami.
Jeżeli natomiast wykonawca realizuje roboty wykraczające poza przedmiot umowy – bez odrębnego porozumienia co do ich wynagrodzenia – możliwe jest rozważenie roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Inwestor nie będzie mógł się bronić zawarciem umowy o odmiennym zakresie z wynagrodzeniem w formie ryczałtu. Dla sądu będzie to o tyle niewiarygodne, że przecież praktyka bardzo często prowadzi do realizacji niesformalizowanych umową inwestycji.
Bezpodstawne wzbogacenie jako podstawa roszczenia
Roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia ma charakter subsydiarny. Oznacza to, że znajduje zastosowanie wtedy, gdy brak jest podstawy umownej do żądania zapłaty.
W kontekście ryczałtu oznacza to, że wykonawca nie może „obchodzić” umowy, twierdząc, że jego pierwotna kalkulacja była błędna. Jeżeli prace mieszczą się w zakresie umowy, ryzyko ich niedoszacowania obciąża wykonawcę, zgodnie z generalnymi zasadami przyjętymi dla ryczałtu.
Inaczej sytuacja wygląda, gdy wykonane roboty w ogóle nie były objęte umową ani dodatkowymi uzgodnieniami. Wtedy inwestor, który uzyskał ich efekt, może być zobowiązany do zapłaty odpowiadającej wartości uzyskanej korzyści. Jak już wspomniano, stawki te mogą znacząco różnić się od kwot wynikających z umów między stronami.
Kiedy sąd oddali roszczenie o dopłatę?
Sąd nie uwzględni żądania dodatkowego wynagrodzenia, jeżeli ustali, że:
- prace mieściły się w ustalonym w umowie zakresie,
- wykonawca przewidywał albo powinien przewidzieć możliwość wystąpienia określonych trudności,
- doszło do aneksu podwyższającego, choćby w niepełnym zakresie, wpływ robót na ryczałt.
Wynagrodzenie ryczałtowe chroni inwestora przed nieograniczonym wzrostem kosztów, dlatego wykładnia wyjątków musi być ostrożna. Zwykle sąd decyduje się na zawężającą interpretację. Podwyższenie wynagrodzenia ma miejsce w przypadkach jednoznacznych, gdy jego brak stanowiłby pokrzywdzenie wykonawcy.
Podsumowanie
Wynagrodzenie ryczałtowe oznacza zasadniczo brak możliwości żądania podwyższenia wynagrodzenia z powodu wzrostu kosztów realizacji inwestycji. Ryzyko błędnej kalkulacji obciąża wykonawcę i powinien on przedwcześnie zastanowić się nad ewentualnymi ryzykami, które mogą wiązać się z danym przedsięwzięciem.
Nie oznacza to jednak, że w każdej sytuacji wykonawca jest pozbawiony ochrony. Jeżeli wykonał prace nieobjęte umową i nieuzgodnione w ramach dodatkowych porozumień, może – zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego – dochodzić wynagrodzenia na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Każda sprawa wymaga jednak szczegółowej analizy treści umowy, zakresu robót oraz sposobu ich realizacji. Spory o ryczałt należą do najbardziej złożonych konfliktów w obrocie budowlanym i wymagają precyzyjnej argumentacji prawnej.
Co dalej?
Jeżeli jesteś wykonawcą lub inwestorem i powstał spór o zakres robót oraz należne wynagrodzenie, warto przeanalizować sytuację z profesjonalnym pełnomocnikiem. W Serwisie Adwokackim można znaleźć adwokatów zajmujących się sporami budowlanymi i dochodzeniem roszczeń w różnych miastach w Polsce.
Źródło zdjęcia: Freepik.com
