Definicja i katalog klauzul abuzywnych
Art. 385³ Kodeksu Cywilnego zawiera katalog postanowień, które mogą być uznane za niedozwolone w przypadku ich stosowania w umowach zawieranych z konsumentami. Należy podkreślić, że katalog z art. 385³ ma charakter otwarty. Oznacza to, że zawiera jedynie przykłady typowych klauzul abuzywnych. Sąd ma możliwość uznać inne postanowienia umowy za niedozwolone, jeśli spełniają one ogólne kryteria wyrażone w art. 385¹. Można powiedzieć, że art. 385³ stanowi pewną wskazówkę dla sądu, który ma za zadanie zakwalifikować konkretne postanowienie umowne jako legalne lub abuzywne. Jeżeli konkretne postanowienie wpasowuje się w charakter klauzul abuzywnych skatalogowanych w Kodeksie Cywilnym, powinno ono zostać również uznane za klauzulę abuzywną.
Skutki uznania klauzuli za abuzywną
Zgodnie z art. 385¹ § 1 Kodeksu Cywilnego, niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta, choć pozostała część umowy pozostaje w mocy, jeśli jest to możliwe z pominięciem klauzul abuzywnych. Konsument nie jest zobowiązany do przestrzegania postanowień, które naruszają w sposób oczywisty jego interesy. Nieważność klauzul abuzywnych działa ex lege, czyli z mocy samego prawa. Do skorzystania z instytucji bezskuteczności niektórych postanowień umownych uznanych za abuzywne nie jest konieczne żadne oświadczenie konsumenta bądź powołanie się na ową bezskuteczność przed sądem. De facto może on nawet nie wiedzieć, że jego interes jest naruszany, a postanowienie i tak stanie się bezskuteczne. Takie sytuacje często mają miejsce w przypadku postępowań kontrolnych Prezesa UOKiK, który nakazuje przedsiębiorcom zmianę postępowania opartego na niedozwolonej klauzuli umownej nawet co do klientów, którzy nie podnosili żadnych roszczeń.
Ochrona konsumentów przed klauzulami abuzywnymi
Regulacja art. 385³ jest istotnym elementem ochrony konsumentów, szczególnie w przypadku umów adhezyjnych, takich jak umowy kredytowe, telekomunikacyjne czy budowlane, gdzie przedsiębiorcy często wykorzystują swoją przewagę ekonomiczną i prawną. Mechanizm kontroli klauzul abuzywnych pozwala na eliminowanie nieuczciwych praktyk z rynku i wzmacnia pozycję konsumentów.
Niektóre klauzule abuzywne mogą zostać uznane za czyny nieuczciwej konkurencji, co wiąże się z dodatkową odpowiedzialnością w postaci kary administracyjnej. Katalog klauzul abuzywnych wyrażony w Kodeksie Cywilnym nie jest szczególnie rozbudowany i warto się z nim zapoznać bezpośrednio sięgając do ustawy. Jaki jest generalny element wspólny wskazanych tam postanowień umownych?
Zwykle dają one przedsiębiorcy uprawnienie do jednostronnego i uznaniowego modyfikowania istniejącego już stosunku prawnego. Arbitralna modyfikacja takich elementów przedmiotowych umowy jak cena, czas trwania czy sposób jej wykonania jest sprzeczna nie tylko z treścią art. 385³, ale także z ogólnymi zasadami dotyczącymi zobowiązań wzajemnych.
Rola instytucji ochrony konsumentów
Uznanie danego postanowienia za niedozwolone może być wynikiem kontroli indywidualnej, prowadzonej przez sądy w odniesieniu do konkretnej umowy, lub kontroli abstrakcyjnej, prowadzonej przez organy ochrony konsumentów, takie jak Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). Lista klauzul uznanych za niedozwolone jest publikowana w rejestrze klauzul abuzywnych, co umożliwia konsumentom identyfikowanie potencjalnie nieuczciwych praktyk. Nie ma ona co prawda mocy powszechnie obowiązującej, ale stanowi istotne narzędzie, które pozwala na weryfikację własnych wątpliwości co do abuzywności danego postanowienia umownego.
Podsumowanie
Instytucja klauzul abuzywnych odgrywa istotną rolę w kształtowaniu rzeczywistości rynkowej i gospodarczej. Art. 3851 i nast. KC zawierają jedynie ogólne informacje o klauzulach abuzywnych oraz ich przykładowy katalog. Otwartość katalogu klauzul abuzywnych pozwala na elastyczne reagowanie na nowe formy naruszania praw konsumentów, co czyni tę regulację jednym z fundamentów współczesnej ochrony konsumentów. Przedsiębiorca działający w formacie B2C powinien zadbać, aby wzory umowne przez niego stosowane były możliwie korzystne dla jego sytuacji w stosunku zobowiązaniowym, jednakże możliwie dalekie od zarzutów związanych z abuzywnością. W przeciwnym wypadku straty z tym związane mogą przykryć iluzoryczne korzyści.
Źródło zdjęcia: Image by pressfoto on Freepik
