Czym jest niepoczytalność w prawie karnym?
Zgodnie z art. 31 § 1 kodeksu karnego:
„nie popełnia przestępstwa ten, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia albo pokierować swoim postępowaniem.”
Oznacza to, że osoba niepoczytalna w chwili czynu nie może zostać ukarana, ponieważ nie działała z pełną świadomością lub nie była zdolna do kontroli własnych działań. Ocena stanu niepoczytalności odbywa się na podstawie kryteriów medycznych oraz psychologicznych.
Ograniczona poczytalność – czy sąd może złagodzić karę?
Nieco inaczej traktowana jest tzw. ograniczona poczytalność, o której mówi art. 31 § 2 k.k. W sytuacji, gdy sprawca w chwili czynu rozumiał jego znaczenie lub mógł pokierować swoim postępowaniem, ale w ograniczonym stopniu, sąd ma możliwość:
- uznać go za winnego,
- zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, biorąc pod uwagę stan zdrowia psychicznego.
Ograniczona poczytalność jest stanem pośrednim. Sprawca co prawda nie miał wyłączonej możliwości kierowania swym postępowaniem, jednakże jego swoboda w tym zakresie została w znacznym stopniu ograniczona. Orzecznictwo sądów powszechnych jest zgodne, iż nawet ograniczenie poczytalności w mniejszym stopniu stanowi okoliczność zmniejszającą zawinienie.
Czy niepoczytalność wyklucza konsekwencje?
Choć niepoczytalność wyłącza odpowiedzialność karną, nie oznacza całkowitego uniknięcia skutków prawnych. Zamiast kary sąd może orzec tzw. środek zabezpieczający, w tym:
- umieszczenie w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym,
- nadzór terapeutyczny lub inne środki chroniące społeczeństwo przed kolejnymi czynami niepoczytalnego sprawcy.
Taki środek może trwać bezterminowo – jego zniesienie zależy od opinii lekarzy psychiatrów oraz decyzji sądu.
Kodeks karny wskazuje w szczególności, że sprawca czynu, którego odpowiedzialność została wyłączona z uwagi na niepoczytalność, może zostać poddany środkowi zapobiegawczemu w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że popełni on ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym.
Sprawca uznany za niepoczytalnego nie odpowiada karnie nawet za najcięższe przestępstwa, np. zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem.
Jak sąd ustala niepoczytalność?
Ocena niepoczytalności opiera się głównie na opinii biegłych psychiatrów. Konieczne jest ustalenie, czy w chwili popełnienia czynu zabronionego występowała choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe lub inne poważne zaburzenie, które wpływało na zdolność rozumienia lub kierowania swoim zachowaniem.
Nie wystarczy sama diagnoza lekarska – decydujące znaczenie ma związek stanu psychicznego z momentem popełnienia czynu. Nawet osoba chora psychicznie może popełnić czyn zabroniony w momencie częściowej lub pełnej świadomości.
Podsumowanie
Niepoczytalność a odpowiedzialność karna to zagadnienie, które znajduje swoje źródło w art. 31 k.k. Osoba, która w chwili czynu była niezdolna do rozpoznania jego znaczenia lub kierowania swoim postępowaniem, nie podlega karze. Prawo karne uznaje, iż taka osoba nie ponosi winy za swe postępowanie. Nie oznacza to, że osoba niepoczytalna, która popełniła ciężkie przestępstwo, będzie mogła uniknąć jakichkolwiek konsekwencji. W szczególności może ona zostać objęta środkiem zabezpieczającym, który służy ochronie społeczeństwa oraz jej samej – np. pobytem w zakładzie psychiatrycznym.
Źródło zdjęcia: Freepik.com
